Người bị viêm da cơ địa, rosacea hoặc viêm da tiết bã thường được khuyên bôi kem dưỡng ẩm đều đặn, nhưng nhiều người lại thấy triệu chứng nặng hơn khi làm theo.

Nếu sản phẩm dùng để bảo vệ hàng rào da lại làm ngứa và đỏ nặng hơn,1 đó có thể là dấu hiệu da hiện chưa chịu được sản phẩm dưỡng ẩm ấy.

Từ góc nhìn của bác sĩ điều trị viêm da, tôi muốn giải thích vì sao tạm ngừng dưỡng ẩm đôi khi có thể là một lựa chọn hợp lý về mặt y khoa.

Kem dưỡng ẩm là tiêu chuẩn của y học hiện đại

Trong y học hiện đại, sử dụng kem dưỡng ẩm được xem là nền tảng điều trị viêm da cơ địa và viêm da mạn tính.

Hướng dẫn của các tổ chức uy tín như Hội Da liễu Hàn Quốc, Viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD) và Hiệp hội Da liễu và Hoa liễu châu Âu (EADV) đều coi kem dưỡng ẩm là một phần thiết yếu của điều trị.

Nhiều chuyên gia khuyến nghị kem dưỡng ẩm vì sản phẩm tạo lớp bảo vệ vật lý cho da trước các kích thích từ bên ngoài.

Khuyến nghị này dựa trên mô hình “gạch và vữa” do bác sĩ Peter Elias đề xuất.2 Nếu ví hàng rào da như tường gạch, tế bào sừng là gạch và lipid giữa các tế bào là vữa, người bị viêm da mạn tính thiếu phần “vữa” này do yếu tố di truyền hoặc phản ứng viêm.

Theo lập luận đó, bổ sung “vữa” từ bên ngoài bằng kem dưỡng ẩm sẽ gia cố bức tường đã suy yếu.

Minh họa dạng mặt cắt trước và sau của tường gạch, giải thích kem dưỡng ẩm tạo màng trên hàng rào da tổn thương để giảm bốc hơi nước và ngăn chất kích thích xâm nhập

Giới hạn của kem dưỡng ẩm: cơ sở y khoa cho việc tạm ngừng

Tuy nhiên, lập luận trên không đúng cho mọi tình huống.

Trong phòng khám, tôi thường gặp người bệnh có da xấu đi nhanh chóng sau khi bắt đầu bôi kem dưỡng ẩm nhiều hơn.

Khi chức năng hàng rào da suy giảm, các thành phần hóa học trong kem dưỡng ẩm như chất bảo quản, chất nhũ hóa và hương liệu có thể thấm sâu hơn vào lớp bì.3

Người bị viêm da cần một sản phẩm không gây viêm ngay cả khi một lượng nhỏ thấm vào da. Nhưng phản ứng với cùng một thành phần khác nhau ở mỗi người, nên không có loại kem dưỡng ẩm phù hợp cho tất cả người bệnh.

Nếu hàng rào da tổn thương nặng mà bạn chưa tìm được sản phẩm phù hợp, tạm thời ngừng kem dưỡng ẩm có thể giúp giảm triệu chứng.

Đồ họa giải thích khi kem dưỡng ẩm không phù hợp được bôi lên hàng rào da tổn thương, chất bảo quản và chất nhũ hóa thấm quá nhiều qua khe nứt trong tường gạch và làm kích thích, viêm nặng hơn

Triệu chứng và thời điểm có thể cần tạm ngừng dưỡng ẩm

Điều đó không có nghĩa cách này phù hợp với mọi người. Có thể cân nhắc chủ yếu khi da đang rỉ dịch hoặc rất nóng. Ngoài việc thành phần kem thấm vào và làm viêm nặng hơn, kem có thể giữ dịch rỉ gây nhiễm trùng thứ phát hoặc cản trở thoát nhiệt, tăng lưu lượng máu và làm viêm nặng hơn.

Ảnh cận cảnh má người bị viêm da cơ địa với dịch rỉ đã khô thành vảy, bề mặt da khô và nứt rõ

Dịch rỉ khô thành vảy.

Ảnh lâm sàng cận cảnh má một phụ nữ Hàn Quốc bị viêm da cơ địa, cho thấy vùng đỏ lan rộng kèm cảm giác nóng mặt nặng

Da đỏ và nóng nhiều.

Hướng dẫn thử tạm ngừng dưỡng ẩm

Trong 2~3 ngày đầu, da có thể rất khô và căng.

Đây là giai đoạn thích nghi khi da vốn phụ thuộc vào kem dưỡng ẩm bên ngoài bắt đầu tự tạo lipid.4 Đặc biệt, do đặc tính của phản ứng miễn dịch chậm, ảnh hưởng của lần bôi kem dưỡng ẩm cuối cùng có thể mất khoảng 72 giờ mới hoàn toàn biến mất.

Trong thời gian này, nên giảm số lần dùng sữa rửa mặt và dùng nước ấm vừa phải để giữ tối đa lipid giữa các tế bào da.

Đừng cố bóc vảy da; hãy chờ chúng tự bong. Qua quá trình này, da bắt đầu xây dựng hàng rào khỏe mạnh mà không phụ thuộc vào hỗ trợ từ bên ngoài.

Đồ họa ba bước thử tạm ngừng dưỡng ẩm: ngừng sản phẩm khi rỉ dịch hoặc nóng da nhiều, quan sát triệu chứng, rồi dùng lại khi da bắt đầu khô

Tạm ngừng dưỡng ẩm chỉ là biện pháp ứng phó ngắn hạn

Nếu hàng rào da tổn thương nặng và chưa tìm được kem dưỡng ẩm phù hợp, tạm ngừng có thể giúp giảm triệu chứng.

Nhưng đây là biện pháp dùng khi cần gấp, không phải cách điều trị bền vững.

Về lâu dài, điều rất quan trọng là tìm được sản phẩm phù hợp với da, không gây vấn đề dù một lượng nhỏ thấm vào. Cách tìm được trình bày trong hướng dẫn về kem MD.

Câu hỏi thường gặp

Ngừng dưỡng ẩm khiến da quá căng và nứt, có sao không?

Cảm giác căng ban đầu là phản ứng tự nhiên và sẽ dần giảm khi da bắt đầu tự tổng hợp lipid. Tuy nhiên, nếu vết nứt đau nhiều hoặc chảy máu, bác sĩ có thể cần đánh giá và điều trị cục bộ.

Có phải ngừng dưỡng ẩm suốt đời không?

Không. Đây là giai đoạn điều trị tập trung để phục hồi khả năng tự bảo vệ của da. Khi viêm lắng xuống và da lấy lại khả năng tự giữ ẩm, có thể bắt đầu dùng lại sản phẩm dưỡng ẩm nhẹ phù hợp với tình trạng da.

Không bôi gì sau khi rửa mặt chẳng phải sẽ làm da xấu hơn sao?

Trong viêm da mạn tính, kích thích từ việc bôi sản phẩm nhiều khi gây hại hơn cảm giác khô. Hãy chú ý phản ứng của da: nếu mỗi lần bôi da đều châm chích và đỏ, không bôi gì có thể là lúc da được nghỉ ngơi nhất.

Tài liệu tham khảo

  1. Tang L, Gao J, Cao X, et al. TRPV1 mediates itch-associated scratching and skin barrier dysfunction in DNFB-induced atopic dermatitis mice. Exp Dermatol. 2022;31(3):398-405.
  2. Elias PM, Menon GK, Grayson S, et al. Avian sebokeratocytes and marine mammal lipokeratinocytes: structural, lipid biochemical, and functional considerations. Am J Anat. 1987;180(2):161-177.
  3. Ryczaj K, Dumycz K, Spiewak R, et al. Contact allergens in moisturizers in preventative emollient therapy – A systematic review. Clin Transl Allergy. 2022;12(6):e12150.
  4. Feingold KR. The regulation of epidermal lipid synthesis by permeability barrier requirements. Crit Rev Ther Drug Carrier Syst. 1991;8(3):193-210.